Het lag niet alléén aan je moeder: hoe we worstelen met nuance (6/40)
Hoe heerlijk zou het zijn als de wereld zo simpel was als een Marvel-film?
Dat je met bovennatuurlijke krachten de mensen die je pijn doen kunt uitschakelen en dat het dan gerechtvaardigd voelt.
Of dat je, zonder twijfel of nuance, je moeder de schuld kunt geven van al je ellende.
Misschien voelt dat zelfs tijdelijk bevrijdend: eindelijk een oorzaak. Eindelijk een vijand.
Alleen het is niet de waarheid.
De realiteit is complex. Misschien wel té complex.
Het leven geeft geen antwoorden in zwart-wit.
Mijn favoriete denker van deze tijd, Yuval Noah Harari (1976), wijst hierop in zijn boek Nexus.
In een interview met de Volkskrant zei hij dat hij niet begrijpt hoe goed opgeleide mensen zo zwart-wit kunnen denken over bijvoorbeeld goed en kwaad.
“Als de gewone man moeite heeft met het aanvaarden van de complexiteit van de realiteit, kan ik daar begrip voor opbrengen, want het is complex. Maar mensen die jarenlang geschiedenis, filosofie, literatuur of kunst hebben gestudeerd en zouden moeten hebben geleerd met de complexiteit van de realiteit om te kunnen gaan, dan na al die jaren van studie eindigen met het simplistische idee dat de ene kant honderd procent slecht is en de andere kant honderd procent goed, begrijp ik niet.”
En hij voegt eraan toe:
“Dan denk ik: Moest je daar al die jaren voor naar de universiteit? Je kunt kleine kinderen in één dag leren om zo te denken. Waarom ben je dan gaan studeren?”
Ja.
Goed punt.
Het interview eindigt met deze scherpe opmerking over wijsheid:
“Wijsheid komt voort uit het vermogen de complexiteit van de werkelijkheid te zien, en alle kanten van een dilemma, niet slechts één kant. Er zijn geen simpele antwoorden.”
==
Zelfhulpboeken en therapie bieden houvast.
Ze geven woorden aan wat ongrijpbaar voelt. Ze leren ons patronen herkennen.
Voorbeeld: “Jouw behoefte aan bevestiging komt door je afwijzende moeder.”
Ja. Oké. Dat klinkt helder. Maar is ze nu de vijand?
- Wat voor opvoeding kreeg je moeder zelf?
- Hoe heeft de maatschappij haar gevormd?
- Wat betekenen jouw eigen verwachtingen van ouderschap eigenlijk?
- In hoeverre projecteer je je eigen angsten en verlangens op haar gedrag?
- Wat doet het met je om haar niet alleen als ‘moeder’, maar als mens te zien?
- Kun je erkennen dat haar tekortkomingen niet alleen jouw littekens zijn, maar ook haar eigen worsteling met het leven?
- En wat zegt jouw verlangen naar bevestiging werkelijk over jou, los van haar?
Ik denk dat de grote levensvragen over ons verleden niet over schuld gaan. Het gaat erom of je begrip kunt vinden. Bij jezelf. Of wellicht bij degene die je pijn heeft gedaan.
Dat kan alleen als we het idee loslaten dat er één oorzaak was. Het is inzien dat jouw verhaal verweven is met dat van anderen.
Dat je moeder geen Marvel-vijand hoeft te zijn, net zoals jij geen slachtoffer hoeft te blijven. Dat het niet gaat om wie gelijk heeft, maar om wie de wijsheid heeft om de werkelijkheid beter te begrijpen, zoals Harari zo mooi omschreef.
Dat we inzien dat de waarheid niet ik vs. de ander is. Dat het ook niet in het midden ligt. Maar dat er altijd tegenstrijdige verhalen naast elkaar bestaan en ze allemaal even waar zijn.
Het is verleidelijk om vast te houden aan een verklaring. Om er een label op te plakken.
Dat snap ik.
Het lucht tijdelijk op.
Want onze geest wil grip in deze chaotische wereld. Op onze chaotische gevoelens.
We kunnen alleen de waarheid niet afdwingen met een label of een eenduidig verhaal. We kunnen het alleen een beetje benaderen.
Door te accepteren dat er geen eenvoudige antwoorden zijn.
Het leven is geen Marvel-film. Het is geen rechtlijnige zoektocht naar de slechterik. Het is een wirwar van tegenstrijdigheden, nuance en onbeantwoorde vragen.
Daarom waren de eerste vier seizoenen van de fantasy-serie Game of Thrones (2011) zo goed. Omdat het niet gaat over goed en kwaad. Maar over tegengestelde belangen van de verschillende ‘houses’. Waar personages voor heftige dilemma’s komen te staan.
Bijvoorbeeld.
Als kind Bran (van huis Stark) in een toren klimt en via het raam ziet dat Jaime (van huis Lannister) zijn tweelingzus Cersei zit te batsen. Een groot geheim, aangezien Cersei de vrouw is van de koning.
- Als Jaime Bran laat ontsnappen, zal iedereen weten dat hij zijn tweelingzus neukt. Wat betekent dat mensen doorhebben dat de zoon van de koning niet de zoon van de koning is, maar van hem.
- Als hij Bran bedreigt of hem tot rede brengt, zal dit geheim dan veilig blijven? Kun je een kind vertrouwen?
- Of hij vermoordt het kind… Probleem opgelost. Maar kan hij leven met het idee dat hij een kindermoordenaar is?
Veel films en tv-series zijn veel te moralistisch. Personages kiezen bij dilemma’s altijd het goede pad en de slechterik altijd het slechte. Maar niet in Game of Thrones.
Hoofdpersonages kunnen zomaar sterven of een kind (proberen te) vermoorden. Dit maakt het enorm onvoorspelbaar en daardoor ook enorm schokkend en daardoor wordt het ook juist realistischer.
Als je goed oplet bij het herbekijken, bouwt elke verhaallijn in de serie naar een dilemma toe en vervolgens zien we de gevolgen van die oplossing.
Het verbaast me daarom niks dat de laatste seizoenen van Game of Thrones niet om aan te gluren waren. Ze hadden het bronmateriaal van de boeken verlaten en lieten ook dat spel van dilemma’s volledig los. Het ging niet meer om sociologie maar psychologie, zoals Zeynep Tufekci (1978) zo mooi betoogde over het mislukken van het laatste seizoen.
=
Dat is niet makkelijk, om zo naar je eigen leven te kijken. Dat het een spel van belangen is.
Maar wel realistisch.
Je eerste verklaring is nooit je beste verklaring. Het is waarschijnlijk de meest primitieve. Het meest zwart-witte.
Om de nuance te vinden, zul je het verleden moeten blijven onderzoeken.
Blijf verklaringen vinden.
Probeer de nuance te zien.
Juist daarin schuilt een mogelijk gevoel van vergeving.
Ik weet het.
Dat is een groot woord.
Je hoeft er ook niet naar te zoeken, naar dat gevoel. Je hoeft niemand te vergeven.
Maar soms is een beetje compassie meer dan genoeg om het dragelijker te maken.
Heling wordt overschat. Want heling is geen eindpunt.
Dat wat je is overkomen blijft een gesprek dat je elke keer opnieuw met jezelf voert. Gevoelens veranderen. Verklaringen veranderen. De rest van je leven lang.
Hopelijk neemt de intensiteit daardoor af.
Zodat je er weer mee kunt leven.
Liefs,
Tomson