tomson darko

Iemand die te gevoelig reageert op een situatie en wil dat er rekening wordt gehouden met die persoon, wordt een ‘snowflake’ genoemd.

Het idee is dat zo iemand, net als een sneeuwvlok, denkt dat hij uniek is. Tegelijkertijd kan hij weinig weerstand bieden tegen veranderende omstandigheden of kritiek.

Sinds de opkomst van Donald Trump (1946) in Amerika in 2016 is deze term veelvuldig gebruikt om de gevoelige generatie Z te kleineren.

De term ‘snowflake’ bestaat al meer dan honderd jaar, maar is in ons woordgebruik gekomen dankzij een boek uit de jaren ’90.

Een van mijn favoriete schrijvers en een van de grootste invloeden op mijn werk is hier verantwoordelijk voor. Hij heet Chuck Palahniuk (1962) en bracht in 1996 het boek Fight Club uit. Over mannen die voor de lol gaan vechten in kelders en van daaruit een anarchistische terroristische organisatie beginnen om de kapitalistische samenleving omver te werpen.

Met name de verfilming van dit boek, Fight Club (1999), bracht de term ‘snowflake’ in omloop. Als metafoor voor de mens die maar één persoon echt belangrijk vindt in het leven: zichzelf.

Alleen Chuck heeft deze term nooit zo bedoeld. Hij bedoelde juist iets heel anders.

==

Het boek Fight Club kwam in 1996 uit. De oplage was maar een paar duizend stuks en de verwachtingen van de uitgever waren zeer laag. De recensenten die de moeite namen om er wat over te schrijven, vonden het boek ook helemaal niks.

De roman is een aanklacht tegen consumentisme, het verheerlijkt op een ironische wijze mannelijkheid en bevat een van de grootste plottwists uit de culturele geschiedenis. Maar waar iedereen over viel, was de gewelddadigheid.

En toen meldde Hollywood zich. Regisseur David Fincher (1962) wilde heel graag dit boek verfilmen. Brad Pitt (1963), Edward Norton (1969), Helena Bonham Carter (1966) en Jared Leto (1971) werden gecast.

De film kwam in 1999 uit.

Het was echt een gigantische flop.

Mede doordat de film, net zoals het boek, verkeerd werd begrepen. Mensen vielen over de gewelddadigheid en de macho-uitstraling van mannen die zonder shirt in een kelder met elkaar gaan knokken voor de lol.

Ja.

Daar gaat de film wel over. Maar er zitten zoveel meer lagen in deze film. Het is satire. Het is ironie. Het gaat over de gevolgen van feminisering van de samenleving op een groep mannen die daardoor buitengesloten raken. Het gaat over het systeem uitdagen en omver werpen. Het gaat over zoveel meer.

En tegelijkertijd. Ik snap de verwarring uit 1999 ook wel.

Welke date wordt nou warm om naar de bioscoop te gaan voor een film met de titel Fight Club? Ze hadden het beter knuffelclub kunnen noemen.

Maar toch ook wel jammer. Want die koppels hebben de mooiste romantische zin ooit uitgesproken in een film gemist.

Ik bedoel, kom op. Dit kan toch niemand overtreffen na een seksscène?

‘I haven’t been fucked like that since grade school’, zegt Marla (Helena Bonham Carter) tegen Tyler (Brad Pitt).

De grap is dat er in het filmscript eerst een veel ergere quote stond die rechtstreeks uit het boek kwam.

Maar de producenten zagen dit totaal niet zitten. Zelfs Brad Pitt werd daar wat ongemakkelijk van. ‘Mijn mams ziet deze film ook!’ was zijn verweer.

Bestaat er een meer romantische zin in de literatuur dan de zin na een vrijpartij: ‘I want to have your abortion’?

Toen de producenten de one-liner ‘I haven’t been fucked like that since grade school’ eindelijk op beeld zagen, wilden ze toch liever de zin uit het boek erin hebben. Maar het was al te laat. David Fincher weigerde dit eruit te knippen.

Het boek en de film zitten vol met andere geniale en heftige quotes die jij waarschijnlijk ook wel kent. Zelfs als je de film nog nooit hebt gezien.
(Ik kom iets verder in dit stuk terug op de quotes.)

Dit komt door de schrijfmethode van Chuck Palahniuk. En ik denk ook juist door die schrijfmethode dat de film en ook het boek uiteindelijk wel een heel groot succes werden.

Chucks visie is dat je door het lezen van schokkende literatuur toegang krijgt tot je eigen onderdrukte trauma’s. Je geeft de lezers via de horror op papier toestemming om hun eigen trauma’s te voelen en daardoor op te lossen.

Dit effect kun je alleen voor elkaar krijgen als je scènes omschrijft die eigenlijk te heftig en te kwetsbaar en te rauw zijn.

Deze methode heet dangerous writing. Een term bedacht door schrijver Tom Spanbauer (1946–2024), die jarenlang schrijfworkshops aan onder andere Chuck heeft gegeven.

==

Schrijver Tom Spanbauer voelde zich bevrijd toen hij als tiener voor het eerst zijn gedachten opschreef in een schrijfboekje.

Hij noemde het boekje ‘truth book’. Een boekje om geheimen in op te schrijven die je nergens anders kon vinden.

Dit waren de eerste zinnen:

‘Billie Cody heeft dikke tieten.’

‘Volgens mij is Kurt Cameron queer.’

‘Ik masturbeer drie keer per dag.’

Deze waarheden zaten nu niet meer in hem, maar stonden op papier. Ze waren in de wereld. En nu kon hij ze teruglezen en voelde hij zich niet meer zo alleen.

Het was als een bevrijding.

Zijn moeder vond een paar weken later het boekje. Het streng christelijke gezin kon zijn waarheden niet aan.

Zijn vader schopte hem twee weken later het huis uit en wilde hem nooit meer zien.

Deze pijn van verstoten zijn door je familie vind je in elke roman van de Amerikaan terug. Het zoeken naar een nieuwe familie. Net zoals elk van zijn romans gaat over de worsteling met seks en biseksualiteit.

Het is pijnlijk om interviews van de laatste tien jaar van zijn leven terug te lezen. Hij leed niet alleen fysiek door de ziekte AIDS, maar had het ook mentaal zwaar. In een ver verleden werden zijn romans bejubeld, gelauwerd en verkochten ze ook aanzienlijk. Hij was een cultfiguur in de queer gemeenschap. Maar de laatste vijftien jaar wist hij maar met moeite een uitgever te vinden die zijn nieuwe werk wilde uitbrengen.

Ik heb drie boeken van hem gelezen: In the City of the Shy Hunters (2001), I Loved You More (2013) en Now Is the Hour (2006).

Ik kan echt moeilijk omschrijven hoe diep zijn boeken me raken. Er zit een onderlaag in die me betovert. Er zit veel humor in, onvergetelijke personages en vooral heel veel kwetsbaarheid en gevoeligheid over het ongemak van seks en seksuele geaardheid. Ook de rauwheid is ongekend.

Spanbauer schrijft alleen maar ‘waarheden’ op. De methode die hij al tal van schrijvers heeft geleerd via zijn dangerous writing-methode. Dankzij zijn workshops hebben meer dan veertig Amerikaanse auteurs kunnen debuteren bij een uitgever.

Het enige wat telt als je schrijft, is diepe waarheden naar boven brengen.

Er staat maar één vraag centraal: waarom deed je wat je deed?

En je moet daar zeer diep voor gaan tijdens het ‘bloeden op papier’. Het moet je bijna vermoorden. Alleen dan krijg je authentieke teksten.

Je ziet het terug in zijn werk. Een waarheid die je tranen in de ogen geeft. Het zijn die details die je laten schrikken. Omdat je ze herkent.

Maar Spanbauer schuwt ook de controverse niet. Zoals het boek I Loved You More (2014). Zelfs de open-minded queer gemeenschap was geschokt en sprak er schande van dat er tot in detail over anale seks wordt gesproken.

Het zat blijkbaar te dicht op de waarheid…

Het is de waarheid die het boek over zijn jeugd Now Is the Hour ook zo kwetsbaar en zo betoverend maakt.

Rigby groeit op in een zeer streng christelijk gezin, waar seks, homoseksualiteit en masturbatie niet bestaan. Daardoor snapt Rigby niet goed wat er in zijn lichaam gebeurt als hij begint te puberen.

Hij trekt zich af. Komt klaar. Voelt zich heel smerig en schuldig erover. Om zich daarna opnieuw af te trekken. Zijn moeder betrapt hem op een dag en hij krijgt ervan langs van zijn vader met de riem. Daarna wordt hij naar de kerk gebracht, waar hij zijn zonden moet opbiechten en moet zweren het nooit meer te doen.

Met zijn eerste vriendinnetje weet hij ook niet zo goed wat er nu van hem verwacht wordt. Wat hij überhaupt mag voelen. Wat hij hoort te doen. Wat hoort en wat verboden is.

Seks is iets dat in zijn gezin gewoon niet bestaat en dan vertelt zijn zus hem huilend in de auto dat ze zwanger is van haar vriendje.

Rigby sluit zich thuis op in de badkamer als zijn zus het opbiecht aan de ouders. Zodat hij het geschreeuw en gescheld niet hoeft te horen.

Poh.

Wat een roman.

De bekendste en meest succesvolle schrijver uit zijn workshop is Chuck Palahniuk.

==

Je ziet de dangerous writing-methode heel goed terug in het boek Snuff (2008) van Chuck Palahniuk.

In deze roman probeert pornoster Cassie Wright een wereldrecord mannen in 24 uur neuken te verbreken. Zeshonderd stuks. En ze hoopt tijdens de uitvoering hiervan ook nog te sterven aan een of andere vaginale aandoening op het eind.

Laat maar zeggen: sterven in het harnas, om echt een legende te worden.

Dit wordt allemaal gefilmd, in de hoop dat het een groot commercieel succes wordt in pornoland.

De titel van de pornofilm is: World Whore Three: The Whore to End All Whores.

Ja. Ik snap dat zo’n boek niet per se uitnodigt om te lezen. Maar Palahniuks verweer is dat je literatuur tot het extreme moet opblazen om tot het echte ongemak van de mens te komen.

De kern van het boek is niet de hang naar beroemd worden. De kern van het boek is seksueel ongemak.

Als Cassie faalt in haar wereldrecord in het boek, is ze gewoon een ordinaire slet. Als ze het record verbreekt, is ze een legende.

Dat is het patriarchale oordeel waarmee we naar vrouwen kijken in onze samenleving.

Een van de mannen die in de rij staat tijdens de filmshoot is ervan overtuigd dat hij de zoon van Cassie is.

De mysterieuze zoon die Cassie na de geboorte heeft weggegeven. Een ‘ongelukje’ tijdens het opnemen van een pornoscène in het verleden. Niemand weet wie die zoon is.

Maar deze jongen wel. Hij is het.

Hij kwam erachter toen hij zich zat af te trekken op een pornoclip van Cassie. Tot hij met zijn lul in de hand al rukkend werd betrapt door zijn adoptiemoeder. Die, al wijzend naar het scherm, zei: ‘Dat is je moeder’!

Ongeloofwaardig?

Uiteraard.

Maar tegelijkertijd is dit een van de populairste genres op bepaalde websites: MILF.

Freud (1856–1939) zou het beamen. We hebben een vreemde relatie met vader- en moederfiguren in onze samenleving.

Het traumatische component in deze scène zit erin dat sinds die jongen betrapt is op aftrekken op zijn eigen moeder, hij geen stijve meer kan krijgen.

En dat is een trauma waar mensen zich mee kunnen identificeren.

Omdat het onderdrukte trauma’s zijn voor mannen én vrouwen.

Gebeurtenissen uit onze jeugd die invloed hebben op onze seksuele beleving als volwassenen. Ik heb het niet eens per se over seksueel misbruik, maar over seksuele schaamte.

Je deed als kind iets ‘volwassens’ en werd betrapt en die verwarring van schaamte en opwinding blokkeert je seksuele plezier.

Dat is een thema waar niemand over praat. Maar via fictie kun je wel toegang krijgen tot je schaamte.

Dat was de kern van het boek Snuff. En het boek werkte. Tijdens de boektour kwamen ontelbaar veel fans op Chuck af om te vertellen over hun seksuele schaamte uit de jeugd. Zoals een vrouw die als meisje had ontdekt dat een huishoudelijk apparaat van haar moeder trilt als je het aanzet en dat het grappige gevoelens geeft als je het tussen de benen stopt. Ze nodigde allemaal vriendinnen uit om dit thuis bij haar te proberen. Tot haar moeder binnenkwam en ze betrapte. Ze heeft haar dochter een flinke afranseling gegeven met de kabel van het apparaat en sindsdien heeft deze vrouw nooit meer een orgasme gehad. Of de gast die als kind tijdens een American footballwedstrijd de kledingkist van zijn moeder ontdekt en zich omkleedt tot vrouw in jurk en zo de woonkamer instapt waar de vader met vrienden de wedstrijd kijkt en zegt: ‘Kijk papa hoe knap ik er nu uitzie?’

Je kunt je voorstellen dat er opnieuw een afranseling volgde, ditmaal met de riem.

Dat zijn de trauma’s uit onze jeugd waar we ons voor schamen. Die we wegdrukken. Maar elke keer opnieuw in bed aan het licht komen.

Literatuur lezen geeft je toestemming om je minder gek te voelen. Om die gevoelens in beweging te zetten.
​
Dat geldt ook voor Fight Club.

==

De kern van het boek Fight Club is niet dat jongens graag met elkaar stoeien en dat volwassen mannen deze mannelijke behoefte omzetten in een illegale vechtclub om met elkaar te knokken.

De kern van het boek (en deels ook de film) is dat veel mannen zonder vader opgroeien in Amerika.

Ze voelen zich eenzaam, gefrustreerd, niemand die ze uitlegt hoe de wereld werkt.

Volgens Chuck weten vrouwen zich altijd goed te organiseren in theeclubjes, boekenclubs, tupperwareparties en gender reveal parties, et cetera. Maar mannen weten niet goed hoe ze bij elkaar moeten komen.

Daarom bedacht hij Fight Club. Eindelijk een club waar mannen zich verbonden en begrepen voelen.

Het gemis van een vader wordt gecompenseerd in zo’n knokclub.

In de film zit een scène waarin de Narrator (Edward Norton) op de wc zit en Tyler (Brad Pitt) in bad ligt, wat dit thema goed typeert.

Ze hebben net daarvoor een vechtclub opgericht en fantaseren in de badkamer erover met wie ze zouden willen vechten als alles mogelijk is.

Tyler: ‘If you could choose, who would you fight?’

Narrator: ‘I’d fight my boss, probably.’

Tyler: ‘Really?’

Narrator: ‘Yeah, why? Who would you fight?’

Tyler: ‘I’d fight my dad.’

Narrator: ‘I don’t know my dad. I mean, I know him, but … He left when I was like, six years old. Married this other woman and had some other kids. He did this every six years. He changes city and starts a new family.’

Tyler: ‘Fucker’s setting up franchises!’

Korte pauze.

Tyler: ‘My dad never went to college. So it was real important that I go.’

Narrator: ‘That sounds familiar.’

Tyler: ‘So I graduate. Call him up long-distance and say: “Dad, now what?” He says: “Get a job.”’

Narrator: ‘Same here.’

Tyler: ‘Now I’m 25. Make my yearly call again. “Dad, now what?” He says: “I dunno. Get married.”’

Narrator: ‘You can’t get married. I’m a 30-year-old boy.’

Tyler: ‘We’re a generation of men raised by women. I’m wondering if another woman is really the answer we need.’

Bam.

Dit is de kern van het verhaal.

De emotionele connectie waar mannen op aanslaan. Dit is die onderlaag.

‘We’re a generation of men raised by women. I’m wondering if another woman is really the answer we need.’

Ikzelf ben opgegroeid in een gezin waarin mijn ouders bij elkaar zijn. Maar voor de klas heb ik weinig mannen gezien.

Laat staan als je pa ’m voor de bevalling peert, je hem door een scheiding weinig ziet, of als die altijd aan het werk is en ’s avonds laat pas thuiskomt.

Jongens hebben mannen nodig als voorbeeldfiguur in hun leven. Die ze laten zien hoe je je als een gentleman gedraagt. Hoe je met je gevoelens omgaat. Hoe je wat van je dag maakt en van je leven. Hoe je met respect met vrouwen omgaat.

Maar waar zijn die mannen?

Chuck Palahniuk was zenuwachtig toen hij zijn eigen vader via de telefoon sprak na het uitkomen van het boek. Zou hij doorhebben dat het boek deels over de relatie met hem ging?

Chuck komt uit een gewelddadig gezin. Zijn ouders hadden altijd ruzie. Tot bloedens toe. Het boek schrijven was een manier om met dat verleden om te gaan.

Maar weet je wat het maffe was?

Zijn vader had het niet door dat het over hem ging.

De vader van Chuck koppelde het verhaal namelijk aan de ingewikkelde relatie die hij zelf had met zijn vader.

Dat is ook de magie van literatuur. We bekijken het altijd vanuit onszelf.

Goed.

==

Het boek was een flop. De film ook. Maar op dvd groeide het uit tot een van de best verkochte dvd’s ooit. Posters belandden op vele deuren en muren van jongeren en studenten.

Ook het boek ging dankzij de film meer dan een miljoen keer over de toonbank.

Misschien ken je zelf deze film niet, maar elke gast in jouw omgeving kent deze film absoluut wel. Het is de Sissi onder de jongens.

Fight Club heeft veel invloed gehad op de hedendaagse popcultuur.

Zoals de beroemde zin: ‘The first rule of Fight Club is you do not talk about Fight Club.’

Of: ‘The things you own end up owning you.’

Of: ‘Hitting bottom is not a weekend retreat. It’s not a goddamn seminar. Stop trying to control everything, and just let go. Let go!’

Of: ‘I felt like destroying something beautiful.’

Maar ook de quote:

‘You are not special. You are not a beautiful and unique snowflake. You are the same decaying organic matter as everything else.’

Chuck Palahniuk heeft de term ‘snowflake’ nooit bedoeld als een denigrerende opmerking.

Het was meer bedoeld als motivatie om de status quo van ‘snowflake’ te verlaten.

Het idee dat tegen kinderen wordt gezegd: “Je bent speciaal. Je bent bijzonder.” Terwijl ze nog niets hebben gepresteerd of gedaan in het leven.

Waarom zou je dan nog je best doen om iets moois van je leven te maken als je al zo bijzonder bent?

Chuck bedoelt: accepteer niet wat er tegen je wordt gezegd. Accepteer niet wat je bent. Laat je niet in een hok stoppen door de samenleving.

Identificeer je niet met labels.

Ontstijg die labels.

Wees absoluut geen snowflake.

Zoals bijvoorbeeld zijn eigen homoseksualiteit. Waarom de term ‘homo-schrijver’ accepteren en je daarnaar gedragen zoals de ‘samenleving’ verwacht dat een homoseksuele schrijver zich gedraagt? Hij heeft, net zoals andere schrijvers uit de jaren ’90 zoals Bret Easton Ellis (1964) en Douglas Coupland (1961), zijn homoseksualiteit lang verborgen gehouden om deze kwalificatie te voorkomen. Om koste wat kost te voorkomen dat hun boeken bij de ‘gay’-sectie van de boekhandel terechtkwamen.

Nee.

Je bent niet uniek. Je bent niet je label. Je bent een heleboel meer.

Liefs,

tomson darko